28 Ιουν 2010

Η γλώσσα της πλειονότητας στο κράτος των Σκοπίων




Κάνετε αριστερό κλικ εδώ





Σχετικές αναρτήσεις

1. Ο Νικόλαος Ανδριώτης για τους αρχαίους Μακεδόνες και την αρχαία μακεδονική γλώσσα
2. Η γλώσσα της πλειονότητας στο κράτος των Σκοπίων



Άλλες αναρτήσεις με ιστορικό και γλωσσολογικό περιεχόμενο

Το αλφάβητο: Αλφάβητο, και αλφαβητική γραφή 






Η γλώσσα της πλειονότητας στο κράτος των Σκοπίων


Και αυτό το θέμα έχει αναπτυχθεί διεξοδικά από το Νικόλαο Ανδριώτη στο βιβλίο του "Το ομόσπονδο κράτος των Σκοπίων και η γλώσσα του" 1960. Το βιβλίο έχει μεταφρασθεί στα αγγλικά και στα γερμανικά και υπάρχει στη Μπενάκειο Βιβλιοθήκη. Εδώ γίνεται μια συνοπτική παρουσίαση του θέματος βασισμένη σχεδόν αποκλειστικά σε αυτό το βιβλίο.

Η γλώσσα της πλειονότητας στο κράτος των Σκοπίων ονομάζεται μακεδονική από εκείνους που τη μιλούν και από πολλούς ξένους. Έχουμε δεί όμως ότι η γλώσσα των αρχαίων Μακεδόνων ήταν ελληνική γλώσσα ενώ είναι γενικά δεκτό ότι η λεγόμενη μακεδονική γλώσσα ανήκει στον κλάδο των νότιων σλαβικών γλωσσών μαζί με τη σερβοκροατική, τη σλοβενική και τη βουλγαρική, και κατά την Πάπυρος Λαρούς Μπριτάννικα, είναι πολύ περισσότερο συγγενής με τη βουλγαρική (εγκυκλοπαίδεια Britannica 2007)1. Όλες αυτές οι γλώσσες προέρχονται από την παλαιότερη σλαβονική.
Το θέμα που παρουσιάζεται εδώ, είναι το πώς θα ήταν εύλογο να ονομάζεται η γλώσσα της πλειονότητας στο κράτος των Σκοπίων. Συμπληρωματικά εξετάζεται και το μέγεθος της επίδρασης της ελληνικής γλώσσας σε αυτό το γλωσσικό ιδίωμα και το πώς εξηγείται αυτή η επίδραση.

Σε σχέση με το πρώτο θέμα ο Νικόλαος Ανδριώτης παρατηρεί ότι

- Το σλαβικό ιδίωμα του κράτους των Σκοπίων γενεαλογικά ανήκει σε μια βουλγαρομακεδονική ενότητα και κατάγεται κατ' ευθείαν από ένα γλωσσικό ιδίωμα που μιλούσαν οι Σλάβοι τον 9o - 10o αιώνα στη βόρεια Μακεδονία. Σε αυτό το ιδίωμα είχαν μεταφράσει την Αγία Γραφή ο Κύριλλος και ο Μεθόδιος.

-Τα κοινά γνωρίσματά του με τη σερβική δεν είναι ούτε γενεαλογικά, ούτε παλαιά, αλλά οφείλονται σε όψιμη επίδραση που χρονολογείται από τότε που ο Στέφανος Δουσάν, ηγεμόνας της Σερβίας (1331-1345), έθεσε μεγάλο τμήμα της περιοχής της Μακεδονίας υπό σερβική διοίκηση, η οποία χρησιμοποιούσε τη σερβική γλώσσα και υπήγαγε την εκκλησία της περιοχής στη σερβική εκκλησία που χρησιμοποιούσε μια σερβίζουσα μορφή της παλαιάς σλαβονικής γλώσσας.

- Οι σλαβόφωνοι κάτοικοι του κράτους των Σκοπίων, ονόμαζαν τους εαυτούς τους Bugari. Το Bugari είναι η σερβική εκδοχή του Βούλγαροι. Και τη γλώσσα τους, τη διάλεκτό τους, βουλγαρική την ονόμαζαν.

- "Bulgarski narodni pensi" είχαν ονομάσει οι αδελφοί Miladinov τη συλλογή τους τοπικών δημοτικών τραγουδιών που είχαν εκδώσει το 1861.

- Στο "Μακεδονικό λεξικό", ένα γλωσσάριο του 16ου αιώνα με 300 σλαβικές λέξεις της περιοχής Καστοριάς γραμμένες με ελληνικά γράμματα και με ελληνική μετάφραση, Βούλγαροι αναφέρονται οι λεγόμενοι Μακεδόνες, και βουλγαρική αναφέρεται η διάλεκτός τους.

- Η "μακεδονική" διαφέρει από τη βουλγαρική λιγότερο από όσο διαφέρουν σημερινές διάλεκτοι της ελληνικής από την κοινή νεοελληνική και δεν μπορεί να θεωρηθεί ιδιαίτερη γλώσσα. Μόνο διάλεκτος της βουλγαρικής μπορεί να θεωρηθεί.

-Εν πάσει περιπτώσει, οι σημερινοί σλαβόφωνοι κάτοικοι του κράτους των Σκοπίων, Σλάβοι είναι και ήρθαν στην περιοχή από τον 6ο αιώνα μ.Χ. και μετά. Τους όρους Μακεδόνες για τους κατοίκους της περιοχής και μακεδονική για τη γλώσσα τους, τους εισήγαγε η σερβική διοίκηση τον εικοστό αιώνα για να μπορέσει να κρατήσει για πάντα στην επικράτειά της ανθρώπους που ονόμαζαν τους εαυτούς τους Bugari, δηλαδή Βούλγαρους.
Θα ήταν όμως νοητό οι Σλάβοι που εγκαταστάθηκαν εκεί που ζούσαν άλλοτε οι αρχαίοι Σκύθες, να ονομασθούν Σκύθες; Γιατί θα πρέπει οι Σλάβοι που εγκαταστάθηκαν στη Μακεδονία να πάρουν το όνομα των αρχαίων κατοίκων της περιοχής; ερωτά ο καθηγητής Νικόλαος Ανδριώτης.

Να προσθέσω εδώ ότι το κράτος των Σκοπίων χρησιμοποίησε τους όρους Μακεδόνες, μακεδονική γλώσσα και Μακεδονία για να εγείρει αξιώσεις για την ελληνική Μακεδονία. Τις αξιώσεις του τις είχε περιλάβει σε διατάξεις του πρώτου συντάγματός του. Μετά όμως την απόφαση της ελληνικής κυβέρνησης (1994), να απαγορεύσει εξ αιτίας του θέματος αυτού τη χρησιμοποίηση του λιμανιού της Θεσσαλονίκης για εξυπηρέτηση αναγκών του κράτους των Σκοπίων, τα Σκόπια υποχρεώθηκαν να καταργήσουν τις σχετικές συνταγματικές διατάξεις, να αποσύρουν από την κυκλοφορία χαρτονόμισμά τους που εικόνιζε το λιμάνι της Θεσσαλονίκης και να αλλάξουν τη σημαία τους. Αλλά ας επανέλθουμε στον Νικόλαο Ανδριώτη.

- Σλαβική είναι και η γλώσσα τους λέει, και ιδιαίτερα συγγενής με τη βουλγαρική. Εφ όσον σήμερα έχουν λόγους να μην ονομάζουν τη γλώσσα τους όπως την ονόμαζαν άλλοτε, δηλαδή βουλγαρική, θα μπορούσε ίσως η γλώσσα τους να ονομάζεται σλαβική της βόρειας Μακεδονίας. Δεν μπορεί να ονομάζεται μακεδονική, συνεχίζει.
- Δεν θα μπορούσε να ονομασθεί ούτε σλαβομακεδονική, (δεν είναι κράμα μιας σλαβικής και μιας ανύπαρκτης "μακεδονικής γλώσσας" αντιλαμβάνομαι εγώ), όπως και η βουλγαρική δεν θα ήταν νοητό να ονομασθεί σλαβοθρακική, όπως και οι Βούλγαροι δεν θα ήταν νοητό να ονομασθούν Σλαβοθράκες, ΄προσθέτει.

Θέτει ένα ακόμη ερώτημα.
Η μακεδονική ήταν η γλώσσα των αρχαίων Μακεδόνων και ήταν γλώσσα ελληνική. Σήμερα στη βόρεια Μακεδονία μιλούν κυρίως μια σλαβική γλώσσα και στη νότια Μακεδονία ελληνικά, σχεδόν αποκλειστικά . Σήμερα ποια από τις δύο γλώσσες θα μπορούσε να ονομαστεί μακεδονική και γιατί; Καμμία είναι η απάντησή του, αν και η αρχαία μακεδονική ήταν ελληνική γλώσσα. Καμμία, γιατί ο όρος μακεδονική μόνο γεωγραφικός μπορεί να είναι και παραπέμπει σήμερα σε περιοχή που δεν έχει ούτε ενιαία γλώσσα όπως ήδη έχουμε αναφέρει, ούτε ομοιογενή εθνοτικά πληθυσμό. Στη βόρεια περιοχή της αρχαίας Μακεδονίας κατοικούν κυρίως παλαιοί και νέοι Σλάβοι που θεωρούν τους εαυτούς τους Σλάβους ενώ το νότιο τμήμα  της αρχαίας Μακεδονίας κατοικείται σχεδόν αποκλειστικά από ανθρώπους που θεωρούν τους εαυτούς τους Έλληνες.
Και δεν υπάρχει εθνότητα Μακεδόνων, απογόνων τάχα των αρχαίων Μακεδόνων. Oι αρχαίοι Μακεδόνες ήταν άλλωστε ελληνικό (δωρικό) φύλλο και μιλούσαν μια ελληνική γλώσσα ενώ εκείνοι που διεκδικούν σήμερα μακεδονική εθνότητα είναι σλαβικό φύλο και μιλούν μια νότια σλαβική γλώσσα, προσθέτει.
Και δεν θα μπορούσε να γίνει λόγος για "μακεδονική γλώσσα" ούτε και στην υποθετική περίπτωση κατά την οποία η σλαβική βόρεια Μακεδονία και η ελληνική νότια Μακεδονία θα ενώνονταν σε ένα κράτος.Γιατί αυτό θα ήταν άτοπο, όπως θα ήταν άτοπο να γίνεται λόγος για "ελβετική γλώσσα"΄σε μια χώρα που μιλιούνται παράλληλα η γαλλική, η ιταλική και η γερμανική γλώσσα γράφει ο Νικόλαος Ανδριώτης.

Σε ότι αφορά το δεύτερο θέμα, την επίδραση της ελληνικής στη διαμόρφωση της γλώσσας της πλειονότητας του κράτους των Σκοπίων, ο καθηγητής μας επισημαίνει τα εξής:

- Το μεγάλο πλήθος και το σημασιολογικό περιεχόμενο των ελληνικών λέξεων της γλώσσας αυτής παρέσυρε αρκετούς Έλληνες λόγιους να θεωρήσουν ότι πρόκειται για ελληνική διάλεκτο ανάμεικτη με σλαβικά στοιχεία. Δεν ήξεραν όμως ότι ο χαρακτήρας μιας γλώσσας δεν προσδιορίζεται από τις λέξεις της αλλά από τη γραμματική της.

- Δεν πρόκειται μόνο για λέξεις που αποτελούν όρους διοικητικούς, δικαστικούς, στρατιωτικούς, εκκλησιαστικούς που ήταν φυσικό να πάρουν οι λαοί της Βαλκανικής από το κυρίαρχο βυζαντινό κράτος, όπως οι λέξεις

hartofilaks, panipersevast, sevastokrator, archierei, ikona, ikonostas, metanija, efcharistija, agiazmo, agripnija, ambon, anafora, , angel, apokalipsis, apostol, asketija, dijakonija, djavol, evangelije, evangelist, eres αίρεση, eksarhos, enurija, epitimion, epitrop, efimerija εφημέριος, efharistija ευχαριστία, kalimavka, kaluger, kandilonaft, kanon, kolas κόλαση, kolivo, lampada, lipsana, liturgija, aforismo, igoumen, martir, metoh μετόχι, miro, mitropolija, nathema, nimosino(μνημόσυνο), Panagija, pana(g)ir, paradis, paraklis παρεκκλήσι, parastas μνηνόσυνο, pater, pateritsa, polielej, petrahil, presviter, presvitera, prosvora, protosingel, profet, psalm, psalt, psaltir, psaltikija (ψαλτική), ravon αρραβών, savan, sarandar, sindilija, tartar, trapeza, trimir(τριήμερο), troni (θρονί, θρονος ), tropar, eretik, christianin, Ristos aneste! (Χριστός ανέστη), proskynisam, natemisam αναθεματίζω.

ούτε για λέξεις ελληνικές που έγιναν επιστημονικοί όροι ή λέξεις της παιδείας όπως

apopleksija, epilepsija, astma, politika, diplomatika, vilosof, filosofija, imarmena, skolija,  milan, gramatik, didaskal, daskal, daskalitsa, dijeta, epopeia (εποποιΐα), igemon, ipsoma, ikonomija, ipostasi, istorija, kalamar, kontil, mager, magija, matima(μάθημα), melan, moliv, monastir, , plaka (πλάκα γραφής), skolija, stratik, safi,tetradka (τετράδιο), fotografija,

αλλά πρόκειται και για λέξεις που εκφράζουν στοιχειώδεις έννοιες της καθημερινής ζωής. Πρόκειται για λέξεις όπως οι

aroma, avlija(αυλή), adamant, aktapod, angarija, andart,aspida, vrakozun, vris(βρύση), vroma, gargara, gnida(κόνιδα), gramota(γράμματα), dafina(δάφνη), dekara, dilav(διλάβι μασιά), dipla (δίπλα), disk, dodekada, drum(δρόμος), ergatin, eftinija, ehidna, zalis (ζάλη), zevgar, zilia, zograf, zunitsa, ilikija, ilinika, jagurida, kalam, kalamot(καλαμωτή), kalesba(κάλεσμα), kalek(καλός), kalimana, kalup, kamato, kamila, kamilar, kanestra, kapelija, kapsima(κάψιμο), karfija, karfitsa, katandija, katara, katizma(κάθισμα), kevalija, keramida, kerata, kimion(κίμινο), kiparis, kir, kirie, kira, klisura, klon (κλώνος), kokal, komat, kopan, korab(καράβι). korem(κορμός), kof(i)nid, kromid, kumbija(κουμπί), kutija, kutel, kutsulija, lad(λάδι), ladka(λαδικό), lakan(λεκάνη), lastar(βλαστάρι), lahana, lera, liva(λίβας), livada, (a)lisida, mavrada, magnit, malamo, mandal, mandra, margarit, migdal, mirodija, mistrija, mramor(μάρμαρο), muzikija, mustak, muhla, niruja(νερό), ora kali, organ, orfana, ohtika(χτικιό), pagida, pagur, palivot(παλιοβόιδο), palikaro, paplama(πάπλωμα), papule(παπούλης), paramana, pendara, pepun(πεπόνι), petal, paranom(παρωνύμι), paratir(παραθύρι), patrida, peza ( από το παίζω = παιγχνίδι), pizma, pinakida, pinakota, piper, pira(πύρα ζέστη), pirg, (i)piret, piron(πηρούνι), pirostija, pisa, pihtija (πηχτή), plit(πλίθος), potir, pramatija, pramatar, pras(πράσο), prika, prikija, prekija, prion(i), progima(πρόγευμα), prokopija, proksinit, proskefal, raftaka, rema, rovit(ρεβύθι), sakuljka(σακκουλάκι), samar, saratse(σαράκι), svigar(σφουγγάρι), sidero, sinor(σύνορο), skara, skepar(σκεπάρνι), skilida, sklavje(σκλαβιά), skopos, skumrija (σκουμπρί), spolat(εις πολλά έτη), stafida, stihija(στοιχειό), stipsa(στίψη), sokarditska(εσωκάρδι γιλέκο), splina, stomah, stomna(στάμνα), strak ostrako, sulunar(σωληνάριο), susam, shedio, taistro, tajane tajani (τ' άη Γιάννη), taksidar(ταξιδιαρης), taksit(ταξίδι), talant, taros(θάρρος), temel(θεμέλιο), tef(θειάφι), tigan tigani, tiganitsa, times(θύμηση), tipkanie(από το τύπτω = χτύπημα), tiran, tiranija, tif(τύφος), trap(τράφος), trιantafil, trigos, tseresa (κεράσι), tsrkva(κυριακή), tsveklo (σέσκουλο), ulera (χολέρα), uma χώμα, falaka φάλαγγα, farmak φαρμάκι, fasul, fijala φιάλη, firida θυρίδα, fortoma, ftas από το φτάνω = ορισμένη ώρα, κατάλληλη στιγμή, ftis φθίση, fuska, hara, harak(i), harkoma, harta, hartija, hiliada, horjatin, horo oro χορός, hrizje χρήση, hunija χωνί, avtonom, anapodo, babakeren, eftin φτηνός, levter, liksur λειξάρης, ne-skoposen άσκοπος, pitimen επιθυμητός, spanio, stiro, harno χαρούμενος, xondrokefal, argasam εργάζομαι, argisam αργώ, aresam arisam αρέσω, vjasam βιάζομαι, vtasam φτάνω, vtesam φταίω, deksam δέχομαι, dipljam διπλώνω, dukimasam δοκιμάζω, eksigisam εξηγώ, ela, elate, zalisam zilosam ζηλεύω, zografisam, iksitasam εξετάζω, isihasam ησυχάζω, kalesam καλώ, kenosam κενώνω, kerdosam, kinisam, klotsam, laha se σου έλαχε, latipsa λάθεψα, lipsam λείπω, malamosam μαλαματώνω, martirisam μαρτυρώ, mirisam, molepsam μολύνω, mjasam μοιάζω, oriste, orse, papsam, parakamnuvam παρακάμνω, pataksam πατάσσω, pedepsam παιδεύω, pezam παίζω, pizmam πεισμώνω, plakosam, praksam, prikosam προικίζω, prokopsam, psovisam ψοφώ, skiasam σκιάζω φοβίζω, s-kitaksam κοιτάζω, s-lisam λύνω, stivasam στοιβάζω, streksam στρέγω συμφωνώ, taksam τάζω, tentosuvam τεντώνω, timisuvam τιμώ, tiposam, tihisa έτυχε απρόσ., trevlivam τραυλίζω, trigisam τρυγώ, ftasam, ftesam, harizam, horatuvam χωρατεύω, agale αγάλι, nefela ανώφελα, tora, makar, kata- κάθε-, kata-den κάθε-μέρα, mu μου, anti- αντι-, antifasist, para- παρα-, ami αμμή, enu ενώ, mi μη, more, mori, vre, bre, kakohrononahi κακό χρόνο νάχει.
Ο δανεισμός τέτοιων λέξεων από την ελληνική γλώσσα μπορεί να εξηγηθεί μόνο από το ότι η βόρεια Μακεδονία από καθαρά ελληνόφωνη χώρα που ήταν μέχρι τον 5ο αιώνα μ.Χ., αφομοιώθηκε με πολύ αργό ρυθμό από τους Σλάβους που κατά κύματα και κατά καιρούς εισέδυαν εκεί μαζί με τις γυναίκες και τα παιδιά τους. Για το λόγο αυτό οι ελληνόφωνοι κάτοικοι της περιοχής πριν εκσλαβιστούν περνούσαν από ένα στάδιο διγλωσσίας κατά το οποίο μιλούσαν και τη δική τους την ελληνική και τη σλαβική των νέων κατοίκων και έτσι μπόρεσαν και πέρασαν και αυτοί ένα μεγάλο αριθμό λέξεων της παλιάς τους γλώσσας (της ελληνικής), στην καινούργια τους γλώσσα που αποτελεί πλέον τη γλώσσα της πλειονότητας στο κράτος των Σκοπίων, καταλήγει για το ζήτημα αυτό ο Νικόλαος Ανδριώτης.


Σημειώσεις

1. Ο Γεώργιος Μπαμπινιώτης αναφέρει σε πίνακα των ινδοευρωπαϊκών γλωσσών, ως σημερινές νότιες σλαβικές γλώσσες τη σερβοκροατική, τη σλοβενική και τη βουλγαρική. Στον πίνακα το ιδίωμα των Σκοπιανών δεν αναφέρεται ως ιδιαίτερη γλώσσα.

Ιωάννης Κουμερτάς (Περιηγητής)  

Δεν υπάρχουν σχόλια: